L Apenén, cme dîr cla cadänna ed muntâgn ch'la fà un pô da filån dla vétta ed tótta la penîsola itaglièna, la tâca in duv ai é al pâs dal Turchîno, stra Gênova, Vôltri e Alesandria *. Ai é chi pänsa che al nómm "Apenén" al véggna da Pen, al dío léggur di bûsc e däl muntâgn, e che pò d'ed lé ai séppa saltè fòra anc di nómm ed mónt cunpâgna Penna e Pénice.
Stäl
pâgin äl dscårren dla pèrt pió a nòrrd dl Apenén, un grópp ed mónt col såu
vâl ch'äl s acâten, dal pónt ed véssta dl'aministraziån, in quâter
pruvénzi ed quâter regiån difaränti: Gênova (Ligûria),
Alesandria (Piemånt), Pavî (Lunbardî) e Piasänza (Emégglia-Rumâgna).
Dal pónt ed véssta dla cultûra però as trâta d una zòna ch'la s
arvîsa tótta, in dóvv par däl zintunèra d ân la zänt i an
canpè tótt in cla manîra (piantànd dal furmänt, däl patèt e däl castàgn,
fagànd l arlîv ed chèver e vâc, tirànd só di paisén ala sô manîra,
ecz.), i s én cgnusó e i s én spusè pió stra una vâl e cl'ètra che
ne con quî dla sô pianûra. St'unitè che qué la s vadd masmamänt int la mûsica
popolèr
tradizionèl, che par quall l'é stè ciamè mûsica däl
Quâter Pruvénzi,
un'espresiån che par nuèter l'é la pió adâta anc par dscårrer dla zòna
in generèl.
Una tèra ed pónt...
As sà
che int l'imaginaziån dla zänt quand as tîra só un pånt ai é sänpr
in mèz Barlécc ch'al prôva ed rånper i sunâi, e l é fâzil capîr al
parché: i pónt i méttn insàmm i òmen, al dièvel invêzi l é "quall ch'al i
métt ón cåntr a cl èter" [...]. Int la cultûra popolèr al dièvel l é pió
un spîrit ghignåus piotòst che la rapresentaziån dal mèl e
dla cativêria, mo intinimôd con i sû dspèt ló al i insfîlza dänter la
contradiziån ch'ai é sänper ògni vôlta ch'as prôva ed méttr insàmm, pasèr
pió in là, fèr dla strè. In fånnd, la sô càusa pêrsa cånter la
creaziån ed cuntât, ligâm e comunicaziån la pôrta sîg un quèlc valåur: la
difaisa d un'identitè spezéffica, anc se ló al le fà mèl, e al
måsstra d èser un mambrócc asrè a chi èter e sänza futûr.
Se al pånt gòb ed Bòbi, ch'al và da una pèrt a cl'ètra dla Trébbia, al m à fât pinsèr a sti quî che qué, l é stè parché in stäl vâl ch'avän ormâi l'abitûdin ed ciamèr "däl Quâter Pruvénzi" as vadd benéssum tótta la gavatta ingatiè dl'ugnån e dal cunflétt, antepatî e scanbi, senpatî e isolamänt. Äli én däl vâl con däl strè ch'äl pôrtn al mèr e fâti däl mièra d ân indrî par vanndr al sèl, stramèz ala gèra e al'âcua, opûr in vatta al muntâgn stra al zelèst e al vaird, guardànd ed såuvra ala nabbia dla pianûra e ed såtta al culåur luntàn d un pzulén ed mèr. Äli én däl vâl con na solidarietè antîga, äli usànz däl såu comunitè, dal gran spazi par la pastûra däl bîsti e dimónndi âcua, mo anc däl vâl con däl palizè luntèni e di balatrón priglûs, in duv as pasèva una vétta sänper prezîsa, con däl rivalitè antîghi e viulänti. Däl vâl che spass äli êren difézzil da catèr par vî di bûsc, con di bûrg desêrt in duv ai tåurna a cràsser la gramaggna, lasè al bûr e int al silänzi.
Paolo
Ferrari Magà
(Dalla val Trebbia alle "molte
province" = World music magazine. 62 : 2003.10. p
5-7)